Центр информационных технологий и лингвистики
ӘҘИПТӘР
Биография
Произведения

Дауыт Юлтый (1893-1937)

Дауыт Юлтый (Дауыт Исхаҡ улы Юлтыев) 1893 йылдың 18 апрелендә элекке Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙенә ҡараған (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Иванов районы) Юлтый ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.

Мәктәп йәшенә еткәс, Дауыт үҙ ауылдарындағы мәҙрәсәгә уҡырға йөрөй башлай. Артабан ул үҙҙәренә яҡын булған Сорокин мәҙрәсәһенә бара. Бында Дауыт бер нисә йыл уҡый. Уҡыу өсөн бер аҙ аҡса йыйыу ниәте менән Ҡаҙағстанға китеп, бер-ике йәй ҡаҙаҡ балаларын, ә аҙаҡтан үҙ ауылына ҡайтып, балалар уҡытып йөрөй.

1914 йылда, беренсе донъя һуғышы сыҡҡас та, Дауыт ике ағаһы менән бер мәлдә һалдатҡа алына. Октябрь революцияһын Дауыт Юлтый фронтта ҡаршылай.

Дауыт Юлтый 1919 йылда Коммунистар партияһы сафына инә, граждандар һуғышы фронттарында була. Ошо мәлде беренсе революцион армияның штабында сыҡҡан “Ҡыҙыл йондоҙ” гәзитендә эшләй. Был йылдарҙа уға Туҡсоран кантонында хәрби комиссар, партияның кантон комитеты секретары кеүек вазифаларҙы ла башҡарырға тура килә.

1920 йылдың аҙағында Д. Юлтый Башҡортостандың элекке баш ҡалаһы Стәрлетамаҡҡа саҡыртып алына, һәм уға бик күп яуаплы эштәр йөкләтелә. Ул башта Башҡортостан хәрби комиссариаты политидаралығында “Ҡыҙыл батыр” тигән гәзитте ойоштороуҙа ҡатнаша һәм шул гәзиттең мөхәррире була. Артабан республика хәрби комиссариаты политидаралығының мәктәптәр бүлегендә инспектор ҙа, Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең мөдире лә, Башҡорт дәүләт драма театрының әҙәби консультанты ла булып эшләй.

1921 йылдан Юлтый “Башҡортостан” гәзитенә мөхәррир итеп тәғәйенләнә, “Яңы юл”, “Белем” кеүек журналдар ҙа уның редакторлығында сыға.

1925 — 1926 йылдарҙа Д. Юлтый Мәскәүҙә Ҡыҙыл профессура институтында уҡый, бер ни тиклем ваҡыт Центриздатта мөхәррир булып эшләй. Утыҙынсы йылдарҙа “Октябрь” журналының, “Әҙәби удар” гәзитенең мөхәррир вазифаларын алып бара, Башҡортостан Милли культура институты эшендә яҡындан ҡатнаша, Башҡортостан Яҙыусылар союзын ойоштороусыларҙың һәм уның етәкселәренең береһе була. Ошо рәүешле Юлтый үҙенең яҙыусылыҡ эшен йәмәғәт эштәре менән тығыҙ бәйләп алып бара.

Д. Юлтыйҙың ижади эшмәкәрлеге Октябрь революцияһынан һуң ғына күтәрелә һәм тиҙҙән ул күренекле яҙыусы булып таныла. 1921 йылда уның "Урал моңдары" тигән шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыҡты. 1920 йылда яҙылған "Ҡарағол" исемле пьесаһы тамашасыларҙың яратып ҡараған сәхнә әҫәренә әүерелде. Бынан тыш Дауыт Юлтыйҙың “Салауат”, “Маҡтымһылыу”, “Тирмәндә”, “Һин кем?”, “Аралбаевтар” тигән пьесалары ла Башҡорт дәүләт драма театры сәхнәһендә ҡуйылалар. Ул бер шаршаулы пьесалар ҙа яҙа.

Д. Юлтый, бик күп шиғырҙар, поэмалар ижад итеү менән бергә, хикәйәләр, очерктар ҙа яҙҙы. Уның 1934 йылда яҙылған "Ҡан" исемле романын уҡыусылар яратып ҡаршы алдылар.

Дауыт Юлтый балалар өсөн бик күп шиғырҙар, поэмалар, хикәйәләр ижад итә. Уның "Сана шыуғанда" тигән шиғырҙар китабы, "Бәләкәй Ҡотош" исемле хикәйәһе, "Әпәш" тигән поэмаһы балаларҙың яратып уҡыған әҫәрҙәренә әүерелде.

Д. Юлтый 1938 йылда шәхес культы осоро репрессияһына эләгеп һәләк булды.

ДАУЫТ ЮЛТЫЙ XX быуат башында башҡорт әҙәбиәтендә ғәйәт көслө һәм талантлы бер төркөм яҙыусылар күтәрелеп сыға. Улар араһынан Шәйехзада Бабич һәм Мәжит Ғафури, Афзал Таһиров һәм Дауыт Юлтый һымаҡ әҙиптәрҙең ижады беҙҙең рухи мәҙәниәтебеҙ тарихында ысын мәғәнәһендә аҫыл һәм һоҡланғыс бер үҫеш этабын билдәләй. Был яҙыусыларҙың һәр береһе үҙенсә ҙур, үҙенсә ҡабатланмаҫ мираҫ ҡалдыра. Ошо илһамлы ижад мираҫында Дауыт Юлтыйҙың аһәңле йөрәк моңо әле бөгөн дә күңелдәргә һәм зиһендәргә үтеп инерлек булып яңғырап тора. Башҡорт әҙәбиәтенең классигы, талантлы шағир, прозаик һәм драматург, публицист һәм мөхәррир, күренекле мәҙәниәт һәм йәмәғәт эшмәкәре Дауыт Юлтый (Дауыт Исхаҡ улы Юлтыев) 1893 йылдың 18 апрелендә элекке Ырымбур губернаһы Йомран-Табын олосоноң (хәҙер Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районы) Юлтый тигән башҡорт ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килгән. Буласаҡ яҙыусының бала сағы, батша Рәсәйе шарттарында йәшәгән ярлы ғаиләләргә хас булғанса, өҙлөкһөҙ мохтажлыҡ шарттарында үтә. Дауыт бәләкәйҙән үк ата-әсәһе, ағалары, апалары менән бергә йәйен-көҙөн күрше утарҙағы алпауытҡа ялланып эшләй, ураҡ урыуҙа, мал көтөүҙә ярҙамлаша. “Ашлыҡ бешкәс, беҙ өй эсебеҙ менән бер арбаға тейәлеп, баяр яланына ураҡ урырға китәбеҙ. Атайым мәрхүм ураҡты бурысҡа алмай торғайны. Сөнки ураҡ — йыл әйләнәһенә беҙҙең өй өсөн берҙән-бер йүнле кәсеп... Ашлыҡ үҫкән йылдарҙа ураҡ ҡыйбат була. Беҙҙең ғаилә дүрт баҙар араһы эшләһә, кәмендә йөҙ тәңкә йәки артыҡ эшләй. Беҙҙең өй эсе ураҡ мәлендә генә бер ҡат кейенеп, бер әҙәм рәтле ашап ҡала. Унан һуң ашлыҡ һуҡтырған саҡта бер аҙ кәсеп була”. Бала сағын хәтерләп, шулай яҙа әҙип үҙенең “Автобиография”һында. Дауыт Юлтыйҙың бала саҡ дуҫы уҡытыусы Зәкәриә Әбитәевтең иҫтәлектәрендә был дәүер хаҡында ғәйәт ҡыҙыҡлы деталдәр бар. 1906 йылда уны Мәҙинә исемле апаһы Красиков тигән немец утарына Дауыт янына ҡунаҡҡа алып бара. Дауыт бында еҙнәһе Лотфой менән бергәләп, йәйгелеккә ялланып, мал көтә икән. Кискеһен ул үҙенең “ауыл мәҙрәсәһендә уҡып йөрөүе, әкиәттәр, таҡмаҡтар яҙып бер дәфтәр тултырыуы хаҡында” һөйләй, үҙе сығарған шиғырҙы уҡып ишеттерә. Күренеүенсә, Дауыт Юлтыйҙа уның үҫмер йәшендә үк халыҡ ижадына, йыр-моңға, шиғриәткә әүәҫлек уянған. Был хәл бер ҙә осраҡлы түгел. Буласаҡ яҙыусының атаһы Исхаҡ ағай,— тормоштоң ауырлығына ҡарамайынса, күңеле тулы яҡты өмөттәр һәм уй-хыялдар менән йәшәй белеүсе кеше. Профессор Ғайса Хөсәйенов әйткәнсә, Дауыт Юлтыйҙың атаһы, батраклыҡ кәмһетелеүен үҙ башынан кисерергә тура килһә лә, бик артыҡ бойоҡмаҫ, киң һәм көр күңелле, үҙ алдына уҡырға, яҙырға өйрәнеп, заманына күрә “төрки таныған” һәм китап яратҡан кеше булған. Дауыт кесе йәштән үк атаһының “Мөхәммәҙиә”, “Салсал”, “Ғазый батыр”, “Әбүғәлисина” кеүек китаптарҙы көйләп уҡығанын тыңлап үҫкән... Уға башлап хәреф танытҡан, китаптар табышып биргән кеше лә шул атаһы була” (Хөсәйенов Ғ. Б. Дауыт Юлтый: Тормошо һәм ижады. Өфө, 1963, 5-се бит.) Эйе, башҡорт халҡы, батша хөкүмәтенең милли-колониаль сәйәсәте арҡаһында ниндәй генә ауыр тормошҡа дусар ителмәһен, үҙенең алыҫ быуаттар төпкөлөнән килгән үҙенсәлекле рухи мәҙәниәт мираҫын һаҡлап, һәр ваҡыт аң-белемгә, мәғрифәткә, ижади эшкә ынтылып йәшәгән. Әгәр ҙә ул үҙенең тарихында айырыуса аяныслы XIX быуат шарттарында Мирсалих Биксурин, Мифтахетдин Аҡмулла, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев һәм, ниһайәт, яңы быуаттың тәүге йылдарында Шәйехзада Бабич, Мәжит Ғафури һымаҡ ҙур әҙиптәрҙе һәм уҡымышлыларҙы үҫтерә алған икән, артабан инде был халыҡтың рухи донъяһы, рухи энергияһы нәфис мәҙәниәт майҙанына, әлбиттә, яңынан-яңы ижади көстәрҙе алып сығырға әҙер булған. Д. Юлтыйҙың мираҫында урын алған тәүге шиғырҙың аҫтына: “1908 йыл, Юлтый ауылы” тип яҙылған. Шиғырҙың исеме — “Башҡорт хәле”. Икһеҙ-сикһеҙ Ырымбур далаһында ятҡан бәләкәй генә Юлтый ауылының 15 йәшлек Юлтый исемле шағиры шуның менән үҙ ижадының бер сифатын — саҡ уянып килеүсе поэтик тауышының туған башҡорт халҡы хаҡына фиҙаҡәр хеҙмәт итеүгә тәғәйен булыуын баштан уҡ белдереп һәм билдәләп ҡуя. Бында әле ауыл мәҙрәсәһенең йәш кенә шәкертенән донъяға ҡарашының һәм ижтимағи фекеренең тулыһынса асыҡ һәм формалашҡан булыуын көтөүе лә ауыр, әлбиттә. Әҙәбиәт фәнендә билдәләнгәненсә, Юлтый был шиғырҙа, халыҡты алдаусы “ҙур салмалы кәбән баштарҙы”, илде бөлгөнлөккә төшөрөүсе, “йөҙ меңдәрсә дисәтинә ерҙе һатып”, бәрәкәтте ебәреүсе бай түрәләрҙе фашлап, революцион-демократик ҡараштарға яҡын торһа, икенсе яҡтан, милли әҙәбиәтебеҙҙең тарихында билдәләнеүенсә, башҡорттарҙың элекке патриархаль-ырыу көнкүрешен идеаллаштырыу юлына төшөп китә.(История башкирской советской литературы. М.: Наука, 1977, 120-се бит.) Әммә бында шағирҙың башҡорт халҡының үткәндәренә мөрәжәғәт итеүен әлеге “идеаллаштырыу” шауҡымына ҡайтарып ҡалдырыу урынлы булмаҫ ине. Мәсьәлә бер аҙ етдиерәк тә, ҡатмарлыраҡ та булһа кәрәк. Миңә ҡалһа, Башҡортостанда һаман көсәйә барған капиталистик эксплуатация һәм башҡорт ерҙәрен йыртҡыстарса талау, шуның менән халыҡтың аслыҡҡа, яланғаслыҡҡа дусар ителеүе шарттарында әүәлге “ниһайәһеҙ сахраларҙа, урмандарҙа тирмә менән күсеп йөрөгән замандарҙы” иҫкә алыуҙың патриархаль-ырыу тәртиптәрен идеаллаштырыу менән әллә ни уртаҡлығы ла юҡ. В. И. Лениндың ошо уҡ дәүерҙә яҙылған “Рәсәйҙә капитализмдың үҫеше” тигән хеҙмәтендә батша хөкүмәтенең Башҡортостандағы колониаль сәйәсәтенең “немецтарҙың теләһә ҡайһы Африка илендәге теләһә ниндәй вәхшилектәре” менән сағыштырырлыҡ булыуы тураһындағы һүҙҙәрен иҫкә төшөрһәк, йәш башҡорт шағирының был кәйефен аңлау һис тә ауыр түгел. Был, дөйөм алғанда, XIX быуатта һәм XX быуаттың башында бөтөн Рәсәйгә шаулаған башҡорт ерҙәрен талау проблемаһының бер сағылышы. Һәм әгәр ҙә шағир: Эй, башҡорттар, ер-һыуығыҙ, малдарығыҙ, Ҡайҙа китте ер һелкеткән дандарығыҙ? Арыҫландай йөрәкле батыр булып, Дошмандарға яу сапҡан шаңдарығыҙ? Аҙ ғына шул хәлдәрҙе иҫкә алып, Ҡалай һеҙҙең ғазапланмай йәндәрегеҙ?— тип әрнеү менән халыҡҡа мөрәжәғәт итә икән, был һүҙҙәрҙә ысын тарихи дөрөҫлөк тә, үҙен борсоған һорауҙарға яуап эҙләү ҙә бар. Был проблеманың шул уҡ ваҡытта Юлтыйға тиклемге башҡорт мәғрифәтселәренең ижадында урын алған булыуын да әйтеп үтергә мөмкин. Шуның бер миҫалы — Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың “Шикайәт” шиғыры: Аяҡлы мал тамами бөтә яҙҙы, Ағастар аҡты, Әстрханға уҙҙы, Уның артынса осто ҡорт һәм әре, Юҡ инде тау кеби ағас тауҙары. Дауыт Юлтый, тимәк, ижадының тәүге аҙымдарынан уҡ, Аҡмулла һәм Өмөтбаев, Туҡай һәм Ғафури ижады традицияларында тәрбиәләнеп, мөһим социаль проблемаларға мөрәжәғәт итергә ынтыла. Уның ошо тәүге осор шиғырҙары уҡ ил ғәмдәре, халыҡтың ауыр яҙмышы өсөн тәрән борсолоу мотивтары менән һуғарыла. Әммә Юлтый, үҙенең остаздары Туҡай, Ғафури һымаҡ уҡ, халыҡтың киләсәгенә өмөт һәм ышаныс менән ҡарай, әрнеп һәм һыҙланып, уның яҡты көндәре килеүен көтә. Тиҙҙән беренсе донъя һуғышы башланып китә һәм илдәр, халыҡтар өҫтөндә ҡупҡан был зилзилә алыҫтағы башҡорт ауылынан егерме бер йәшлек шағир Юлтыйҙы ла үҙ эсенә тартып ала. 1914 йылдың 22 октябрендә, һуғыштың бигерәк тә ҡыҙған бер мәлендә, уны тирә-яҡ ауылдарҙағы бик күп йәштәр менән бергә Ырымбур губернаһының Ивановка ауылына ғәскәри хеҙмәткә саҡыралар. Ә 1915 йылдың ғинуар баштарында Дауыт Юлтый фронтҡа оҙатыла һәм өс йылдан артыҡ ғүмерен ул алғы һыҙыҡта үткәрә, империалистик һуғыштың бөтөн фажиғәләрен үҙ күҙе менән күрә. (Дауыт Юлтый тураһында иҫтәлектәр. Өфө, 1980, 14—17-се биттәр.) Ҡан ҡойғос донъя һуғышы фронтында крәҫтиән массалары араһынан сыҡҡан ябай бер һалдат ул, әлбиттә, бер ҡараһаң, ғәрәсәт диңгеҙендәге тапсыҡ һымаҡ ҡына. Әммә, йәш булыуына ҡарамаҫтан, Дауыт был ауыр һынау йылдарын ҙур ғына тормош юлы үткән һәм етди тормош аҡылы туплаған ир-егет булараҡ ҡаршы ала. Ул быға тиклем, Сорокин мәҙрәсәһен тамамлап, үҙенең тыуған ауылында уҡытыусы булып эшләй, Аҡмулла, Ғафури үткән юлдарҙы ҡабатлап, ҡаҙаҡ араһында балалар уҡытып ҡайта. Уның ижад баҡсаһында “Йәйге таң”, “Эҙләнеү”, “Йыйылығыҙ, хөр иптәштәр!”, “Туғайҙа йәйге кис”, “Фәҡир көндәрем”, “Төнгө моң”, “Үрләрем”, “Әйтмәһендәр”, “Ҡәләмгә”, “Һандуғасҡа” кеүек, берсә мәғрифәтселек ҡараштарын алға һөрөүсе, берсә демократик пландағы фекерҙәрҙе күтәреүсе, әле төшөнкөлөк, өмөтһөҙлөк, тәрән борсолоуҙар, әле хыял, өмөт, ышаныс яҡтыһы менән һуғарылған бер нисә тиҫтә шиғыры бар. Был осорға инде ул йәнә образлы фекер, поэтик оҫталыҡ йәһәтенән күркәмлек өлгөләре булырҙай шиғырҙар ижад итеүсе шағир булып етешә. Тәрән йылға аға тауышһыҙ, Һай йылғалар аға сылтырап. Дошман аҡыллыһы хәүефһеҙ, Иҫәр дуҫтарыңдан бул йыраҡ! Ошондай афористик юлдар менән башлана, мәҫәлән, 1913 йылда ижад ителгән “Әсәйемдең өгөтө” исемле шиғыр. (Аҙаҡҡы ике юлды Аҡмулланың “Ахмаҡ дуҫтан аҡыллы дошман артыҡ” тигән һүҙҙәре менән сағыштырып үтергә лә мөмкин.) “Мин — халыҡ, халыҡ — мин” булып ижад итергә ынтылыусы, “йырҙарым шул иң түбән халҡым йөрәгенән аға” тип белдереүсе йәш шағир утлы, михнәтле һәм күҙ йәшле һуғыш ғәрәсәттәре аша үткән йылдар эсендә инде синфи аңы үҫкән, революция идеяларына инанып, халыҡ бәхете өсөн көрәш юлына баҫҡан шәхес булып формалаша. Ошо 1915 — 1916 йылдарҙа ул һуғышҡа ҡаршы протест белдереүсе, империалистик һуғышты тоҡандырыусы ҡара көстәрҙе фашлаусы атаҡлы “Сумка”, “Ҡан баҙары” шиғырҙарын яҙа. 1917 йылдың Февраль революцияһы алдынан революцион йөкмәткеле “Төнгө йырҙар”, “Туп заводында” шиғырҙары ижад ителә. Октябрь көндәрен Дауыт Юлтый Украинаның Полтава ҡалаһында ҡаршылай. Унда үҙ ирке менән Ҡыҙыл гвардия сафына инә. Украинала, Петроград фронтында йәш Совет Республикаһы өсөн һуғыштарҙа ҡатнашып, 1918 йылдың февралендә шағир тыуған яҡтарына ҡайтып төшә. Туҡ-Соран буйҙарында ул Совет власын нығытыу өсөн көрәштең алғы һыҙығында була. Советтарҙың Быҙаулыҡтағы беренсе өйәҙ съезында, Ырымбурҙағы беренсе губерна съезында делегат булып ҡатнаша. 1919 йылдың мартынан Дауыт Юлтый Беренсе революцион армияның сәйәси хеҙмәткәре, артабан — “Ҡыҙыл йондоҙ” хәрби гәзитенең сәркәтибе, мөхәррире. Ошо уҡ йылдан ул — Коммунистар партияһы ағзаһы. Дауыт Юлтыйҙың Совет власы йылдарында башҡарған вазифалары, эшләгән эштәре ғәжәп күп тә, яуаплы ла. “Башҡортостан” гәзите тарихында ул — иң абруйлы мөхәррирҙәрҙең береһе. Әҙиптең тормошонда тағы әллә күпме эштәр, вазифалар була: Мәскәүҙә Ҡыҙыл профессура институтында уҡыу, нәшриәт, гәзит, журналдарҙың мөхәррире, Милли мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институтының хеҙмәткәре, Башҡортостан Яҙыусылар союзын ойоштороусыларҙың береһе, республика мәҙәниәтен күтәреүҙә, башҡорт халҡының яңы, милли әҙәби телен үҫтереүҙә туранан-тура ҡатнашыу. Ә бит был эштәр барыһы ла көсөргәнешле ижади хеҙмәт, поэзияла, прозала, драматургия һәм әҙәби тәнҡит өлкәһендә ҙур күләмле әҫәрҙәр һәм мөһим темаларға арналған мәҡәләләр яҙыу менән бергә алып барылған. Дауыт Юлтыйҙың совет осорондағы ижад ғүмере ни бары ике тиҫтә йыл ғына дауам итә. Ләкин ошо ҡыҫҡа дәүер эсендә ул башҡорт әҙәбиәтенең алтын хазинаһын биләрлек бик күп әҫәрҙәр ижад итеп өлгөрә. Революциянан һуңғы тәүге йылдарҙа башҡорт поэзияһына яңы ысынбарлыҡты художество саралары менән сағылдырыу мәсьәләһендә тәжрибә туплау, традицион алымдарҙы яңыртыу осорон үтәү өсөн бер килке ваҡыт кәрәк ине. Был эҙләнеү дәүере Юлтыйҙың ижади яҙмышын да ситләтеп үтмәй. Дөрөҫ, ул “Ирек тауышы”, “Атлан, батыр!”, “Урал ҡыҙына” кеүек шиғырҙарында революцион көрәш һәм ижтимағи үҙгәрештәр романтикаһын уңышлы сағылдырыуға өлгәшә. Граждандар һуғышы дәүерендә агитацион шиғыр булараҡ яҙылған “Атлан, батыр!” әҫәре, ғөмүмән, башҡорт совет поэзияһы тарихында шул замандың рухын билдәләүсе поэтик ҡомартҡы булып ҡала. Атлан, батыр, атҡа, тот һөңгөңдө! Әйҙә саптыр яуға — дошманға! Сәс ғәйрәтең дошман сафтарына, Ауаздарың ашһын асманға!.. Бында шағирҙың күңел тойомлауы, тәбиғи таланты традициялы романтик образдар ярҙамында революцион йөкмәткене уңышлы асып биреүгә килтерә. Ләкин поэзияла һәр ваҡыт тойомлау менән генә эш ителмәй. Бында инде яңы ысынбарлыҡҡа ярашлы образдар системаһын эшләмәйенсә булмай ине. Дауыт Юлтыйҙың “Урал моңдары” тигән тәүге поэтик йыйынтығы (Стәрлетамаҡ, 1921), шағирҙың үҙ һүҙҙәре менән әйткәндә, “гиперболизм, абстракция, айҙар, ҡояштар, йондоҙҙар, нурҙар, фәрештәләр, ожмах, йәһәннәмдәр, баллы шишмәләр менән эш күреү, шуларҙы ҡулланыу” арҡаһында тәнҡиткә эләгә. Юлтый шиғырҙарында, был осорҙағы бүтән шағирҙарға хас булғанса, натурализм күренештәре лә сағылып ҡала. Ләкин был етешһеҙлектәрҙән арына барған башҡорт поэзияһында егерменсе йылдар башында социализм төҙөүсе совет халҡының тормошон, яңы кешенең образын һынландырыуға арнап, юғары идея-художество кимәлендәге әҫәрҙәр ижад ителә. Был йүнәлештә Дауыт Юлтыйҙың “Шәрәф” поэмаһы уңышлы бер тәжрибә була. Шағир ижады ил тарихы, социалистик биш йыллыҡтар менән бергә үҫә, төрләнә, байыға бара. Д. Юлтыйҙың “Һуҡа бабай, ситкә кит...” тигән шиғырындағы: Һуҡа бабай, ситкә кит! Ана килә трактор! Зинһар, бабай, йыраҡ тор! Ташла эште, боҙма ерҙе, Ситтән генә ҡарап тор!— тигән һүҙҙәре хәҙер шул шанлы йылдарҙа беҙҙең ауылдарыбыҙҙа барған үҙгәрештәрҙең үҙенсәлекле бер символы рәүешендә ҡабул ителә. Яңы тормошто һүрәтләү ҡеүәһе Д. Юлтыйҙың “Ҡомартҡыларым” йыйынтығында (1924), “Мәйсәрә” (1930), “Нефть тураһында әкиәт” (1932), “Айһылыу” (1933) поэмаларында тағы ла тәрәнерәк асыла. 30-сы йылдар башҡорт прозаһы үҫешенә Дауыт Юлтый иң элек үҙенең киң билдәле “Ҡан” романы менән бик ҙур өлөш индерҙе. Был әҫәр өҫтөндә әҙип 30-сы йылдарҙа эшләй, үҙе иҫән саҡта башҡорт һәм рус телдәрендә беренсе китабы ғына баҫылып сыға. Икенсе китабы, яҙылып бөткән булһа ла, күп ваҡыттар үткәс, алтмышынсы йылдарҙың икенсе яртыһында, уның рус теленә тәржемә ителгән ҡулъяҙмаһын (машинкала баҫылған хәлдә) Мәскәүҙән, СССР-ҙың Үҙәк әҙәбиәт һәм сәнғәт дәүләт архивынан әҙәбиәт белгесе Суфиян Сафуанов табып алып ҡайта. Шул русса варианттан әҫәр (икенсе китап) Фәрит Иҫәнғолов тарафынан башҡортсаға ҡайтарыла. Шулай итеп, романдың икенсе өлөшө уҡыусы һәм әҙәбиәтебеҙ өсөн өс тиҫтә йылдан һуң яңынан тыуҙы һәм хәҙер “Ҡан” романы халыҡ араһында киң танылыу тапты. “Ҡан” — үҙенең идея-тематик йөкмәткеһе менән башҡорт прозаһында ҡабатланмаҫ әҫәр. Уның төп пафосын миллионлаған кешеләрҙең ғүмерен өҙөүсе, ҡан ҡойоусы империалистик һуғышҡа ҡаршы ҡәтғи ризаһыҙлыҡ белдереү, һуғыш уты тоҡандырыусыларҙы фашлау проблемаһы билдәләй. Романдың төп геройҙары — ябай һалдаттар, уларҙың ошо мәхшәр эсендәге йылдар буйына һуҙылған “тормошо”. Ғәжәп хәл: һуғышта үлем, ҡайғылар менән күҙмә-күҙ осрашып торғанда ла, кеше күңеле барыбер бер генә минутҡа ла үҙенең эске донъяһы менән йәшәүҙән туҡтамай. Ошо шарттарҙа беҙҙең алда һалдаттарҙың көндәлек ауыр тормошо, һәр төрлө мажаралары, күңел асыуҙар, уй-хыялдары, ҡыуаныс һәм йыуаныстары, хатта мөхәббәт менән осрашыу шатлыҡтары оҫта рәссам теле менән һүрәтләнгән картиналар аша үтеп китә. Беҙ Байғужа, Буранбай, Индрил, Новиков, Булаттарҙың яҙмышы һәм ошо образдар аша күп милләтле һалдат массаларында революцион аң үҫешен йотлоғоп күҙәтәбеҙ. Әҫәр үҙенең тарихи дөрөҫлөгө менән дә, мауыҡтырғыс мажаралыҡ планында яҙылыуы менән дә бик үҙенсәлекле. “Ҡан” дилогияһын, уның төп проблематикаһы күҙлегенән ҡарағанда, прогрессив Көнбайыш әҙәбиәтендәге фәҡәт Анри Барбюстың “Ут” романы менән бер кимәлдә торған әҫәр тип иҫәпләргә була. Атаҡлы әҙиптең ижади мираҫында, бынан тыш, хикәйәләр һәм повестарҙың әһәмиәте ҙур. 1919 йылда уҡ әле Д. Юлтый тарихи-революцион темаға “Бәләкәй Ҡотош” тигән хикәйә яҙа. Хикәйәнең төп геройҙары — революция эше өсөн көрәшеүсе Ҡотош ағай һәм бәләкәс Ҡотош. Яҙыусының “Тимеркәй фәлсәфәһе” (1924), “Хәлкәй артист” (1926), “Өмөт” (1926) хикәйәләре, “Әлимә һәм Мырҙаш ҡарт туйы” повесы — егерменсе йылдар башҡорт прозаһы үҫешендә мөһим роль уйнаған әҫәрҙәр. Шуның менән бергә, Д. Юлтый прозаһы, ғөмүмән, бөгөнгө көндә лә иң юғары зауыҡтарҙы ҡәнәғәтләндерерлек ысын художество күренеше ул. Дауыт Юлтый — үҙ заманында башҡорт совет драматургияһы үҫешенә лә ошондай уҡ йоғонто яһаған әҙип. Уның “Ҡарағол” драмаһы (1920) был жанрҙа тарихи теманы үҙләштереүҙең классик өлгөһө була. Утыҙынсы йылдарҙа “Салауат”, “Маҡтымһылыу” исемле драмалары сәхнәгә ҡуйыла һәм тамашасыларҙың мөхәббәтен яулай. Д. Юлтыйҙың “Аҡшан батыр” тигән тарихи драма яҙғанлығы ла билдәле. Ҙур яҙыусы очерк һәм публицистика жанрында эшләүгә лә даими иғтибар бүлә. Уның әҙәби тәнҡит һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге лә күп яҡлы һәм тәрән йөкмәткеле. Был планда Д. Юлтый башҡорт әҙәбиәтенең тарихы һәм теорияһы, театр тәнҡите менән шөғөлләнә, үҫмер сағынан күңелендә йәшәгән халыҡ ижады әҫәрҙәренә һәр ваҡыт мөхәббәт һәм ҡыҙыҡһыныу һаҡлай. Егерменсе йылдарҙа “Башҡорт шағиры Аҡмулла тураһында” тигән мәҡәлә баҫтырып, был бөйөк шағирҙың мираҫын туплау мәсьәләһен ҡуя. Үкенескә ҡаршы, бөтөн был йүнәлештәрҙә Дауыт Юлтый тарафынан йыйылған ҡиммәтле материалдар фажиғәле рәүештә юғалып ҡала. Дауыт Юлтый — ифрат ҙур һүҙ оҫтаһы. Яҙыусы булараҡ, ул донъяға башҡорт халҡының ялҡынлы һәм моңло йөрәк хистәрен үҙенең күкрәгендә дөрләтеп килеп сыҡты һәм һәр ваҡыт халыҡ йөрәгендә йәшәй торған аҫыл китаптар яҙып ҡалдырҙы. (Рәшит Шәкүр) 2005 й.